Erzurumlu Emîn Fehîm Paşa ve Divanı

Muhammed Emîn Fehîm Paşa, aslen Karabağlı olup Rafizî zulmünden kaçarak Erzurum'a yerleşen, "Feyzullah Efendi-zadeler" diye de bilinen, geniş ve nüfuzlu bir aileye mensuptur. Şeyhülislamlar, nakibü'l-eşraflar, âlimler, valiler, müftüler yetiştiren aile adını iki defa şeyhülislamlık yapan ve II. Mustafa'nın tahttan indirilmesiyle sonuçlanan Edirne Vak'ası'nda katledilen Feyzullah Efendi'den almıştır. Feyzullah Efendi, Emîn Fehîm Paşa'nın büyük dedesinin anne ayrı kardeşidir. Paşa'nın babası ise henüz yirmi bir yaşında atandığı Erzurum müftülüğünü yirmi sene sürdürdükten sonra şehre vali tayin edilen, bu yüzden "Abdurrahman Müftü Paşa" sanıyla anılan âlim bir zattır.
18. yüzyılın sonlarında yahut 19. yüzyılın başlarında Erzurum'da doğduğu tahmin edilen Fehîm Paşa; Muş, Çıldır ve Bayezid'de kaymakamlık yapmış, daha sonra Kars kaymakamlığına getirilmiş, Kars'ın mutasarrıflığa tahviliyle birlikte mutasarrıflığa terfi etmiştir. Bu görevini sekiz sene boyunca yürütmüş, 1871'de Erzurum Vilayeti Merkez Mutasarrıflığına atanmıştır. Dokuz ay boyunca bu görevde kalan Paşa daha sonra Kayseri, buradan da Kozan Mutasarrıflığına getirilmiş, bu görevdeyken 1875'te orada vefat etmiştir.
Mevlevi tarikatına mensup olan Emîn Fehîm Paşa, arşiv belgelerinden anlaşıldığı kadarıyla dirayetli, adaletli, liyakatli, idaresi altında bulunanlar tarafından sayılan ve sevilen bir yöneticidir.
Azîziyye ismiyle de bilinen Kudûrî Tercümesi ile Fevâ'idü'l-Efkâr fî Ta'rîfi'l-Ef'âl unvanlı eserleri bulunan Fehîm Paşa'nın, varlığı ilk kez bu çalışmayla duyurulan bir de Divan'ı mevcuttur.
Bu çalışmada bilhassa arşiv kaynakları kullanılmak suretiyle Fehîm Paşa'nın hayatı hakkında bilgiler aktarılmış, eserleri tanıtılmış ve Divan'ının iki nüshadan hareketle hazırlanan karşılaştırmalı metni verilmiştir.