Tefsirde Usul Arayışları

-Erken ve Klasik Dönemin Karakteristik Metinleri Bağlamında Çağdaş tefsir literatüründe erken ve klasik dönemlerde tefsir ilminin diğer disiplinlerden bağımsız, kendine özgü bir metodoloji geliştiremediği yönündeki yaklaşım oldukça baskındır. Ancak tefsirin usûl tarihini yalnızca ulûmü'l-Kur'ân tarzındaki eserler üzerinden okumak, konuyu dar bir çerçeveye hapsetmektedir. Çünkü bu kaynaklar, müfessirin donanımına dair bölümler hariç, büyük oranda bilgileri ve rivayetleri derleyen ansiklopedik metinler niteliğindedir. Oysa ilk dönemlerden itibaren tefsir mukaddimeleri ve bu alanda yazılan müstakil yöntem eserleri incelendiğinde tefsire has bir usûl arayışının izleri açıkça görülebilmektedir. Her ne kadar bazı âlimler fıkıh ve kelâm gibi disiplinlerin formasyonundan etkilenmiş olsalar da bu metodolojiyi tefsirin kendi doğasına özgü kılmaya çalışan arayışlar da mevcuttur.
Bu çalışma bahsi geçen usûlî çabalardan yola çıkarak tefsirde yöntem arayışının tarihî, siyasî ve itikâdî sâiklerini karakteristik metinler üzerinden tahlil etmeyi amaçlamaktadır. Belirlenen bu amaç doğrultusunda birinci bölümde; usûl arayışındaki âlimlerin, muhalif gördükleri fırkaların Kur'ân yorumlarında düştükleri yöntemsel ve olgusal hataların mahiyetini ve keyfiyetini tahlil etmeleri üzerinde durulmaktadır. İkinci bölümde söz konusu yanlış uygulamalara karşılık, çalışmada merkeze alınan usûl arayışındaki müelliflerin doğru bir Kur'ân yorumu için inşa ettikleri teorik mekanizmalar ile kapalılıkları gidermede önerdikleri somut pratik kaideler irdelenmektedir. Son bölümde ise ortaya konulan bu usûl önerilerinin fıkıh, kelâm ve tasavvuf gibi disiplinlerle olan ilişkisi analiz edilerek, bunların ne ölçüde eklektik kaldığı veya ne ölçüde bağımsızlaşıp tefsire özgü bir kimlik kazanabildiği tahlil edilmektedir. Neticede, erken dönemden itibaren tefsirde usûl arayışlarının geliştiği tespit edilmiştir. Bu çabaların bir kısmının, geliştirilen metodolojiyi tefsire özgü kılma konusunda belirli bir başarı ve mesafe yakaladığı açıkça görülmektedir.