İbnül-Mutahhar el-Hillî ve İslâm Kelâmında İnsan Hürriyeti

İnsanlar iradeyi bilinçli bir şekilde kullanma yetisinin yalnızca kendilerine verilmesinden ziyade; iradenin mahiyetini, sorumluluk alanını ve sınırlarını çağlar boyunca hep merak etmiş, mezkûr sorular çerçevesinde çeşitli fikirler üretmiştir. Bu bağlamda onlar; "irade alelâde bir bilişsel süreç mi yoksa ilâhi ödül ve cezaya ulaşma aracı mı? Peki, insan tamamen özgür müdür? Eğer tam bir hürriyete sahipse iradesi sonucu ortaya çıkan fiillerin sahibi kimdir? Fiillerinin neticesinde kaderini kendisi mi belirlemektedir yoksa Allah'ın çizdiği yoldan mı gitmektedir?" gibi sorulara ikna edici cevaplar aramışlardır. Bu sebeple iradeyle işlenen fiillerin, kime ait olduğu hususu düşünce tarihinde sürekli varolan, anlaşılması zor ve kapsamlı bir konu olarak önemini sürekli korumuştur. Zihin bulanıklığına neden olan bu durum ef'âl-i ibâd ve iradenin insana mı yoksa Allah'a mı ait olduğu değil, kaderinin şekillenmesinde insanın bilişsel sürece ne denli etki ettiği, Allah'ın kudreti ve iradesinin yanında kulun kudret ve iradesinin işlevsel olup olmadığı meselesidir. Bu bakımdan zikredilen konular üzerinde her filozof, fikir akımı ve mezhep âlimi kendi görüş ve tarikine göre cevaplar aramıştır. İşte bu âlimlerden birisi de Şîa'nın velûd âlimlerinden İbnü'l-Mutahhar el-Hillî olmuştur. O yazdığı çeşitli eserleriyle insan hürriyeti üzerine açıklamalarda bulunmuş ve konuyu kendi ekolü çerçevesinde derinlemesine incelemeye gayret etmiştir. el-Hillî'nin yaşadığı dönemin siyasî olayları ve mezhebî vâkıaları fikrî anlayışına yönelik etkileri açısından son derece önem taşımıştır. Müntesibi olduğu usûlî ekolün getirdiği aklî çözümleme yöntemi sayesinde insan hürriyetinde özgürlükçü bir yaklaşımı kabul etmiş, insanın kendi fiillerinin sahibi olduğu sonucuna ulaşmıştır. el-Hillî'nin özgür irade ve kudrete sahip insan tasavvuru onların eylemlerini gerçekleştirmedeki ihtiyârını ortaya koyması açısından hareket kabiliyeti sağlamıştır. Bu çerçevede el-Hillî görüşlerinde Mu'tezilenin fikirlerinden faydalanmış, sünnî düşüncenin insan hürriyeti fikrine ise Eş'arî'liğin açıklamaları üzerinden tenkitlerde bulunmuştur. Özellikle Eş'arî'liğin kesb ve fiil anlayışına yönelik ifadeleri, insan fiillerine yönelik teorisini daha anlaşılır kılmıştır. Ayrıca ortaya koyduğu düşünceleri şiî kelâm düşüncesinin eklektik bir yapıya evrilmesine tesir etmiştir.