Sabır ve Şükür

İhyâu Ulûmi'd-Dîn'in otuz ikinci kitabı olan ve eserin "İnsanı Âhirette Kurtaran Faziletler" (Mu¨nciyât) başlıklı son cildinde yer alan Kitâbu¨'s-Sabr ve'ş-Şu¨kr'de Gazzâlî, sabır ve şu¨ku¨r kavramlarını konu edinir. Sabır ve şu¨kru¨ yalnızca ahlâkî birer fazilet olarak ele almakla yetinmez; onların mahiyetini, unsurlarını, farklı tezahu¨rlerini ve birbirleriyle olan mu¨nasebetlerini ayrıntılı bir tahlile tâbi tutar. Sabrın konusu olan imtihanlar ile şu¨kru¨n konusu olan nimetleri çeşitli yönleriyle inceleyerek sabır ve şu¨ku¨rden hangisinin hangi şartlarda daha u¨stu¨n olduğu meselesini tartışır. Bu çerçevede insanın sabreden ve şu¨kreden bir varlık olarak âlemdeki konumunu belirlemeye çalışırken, insan fiillerinin iki temel kategorisi olan taat ve masiyeti de sabır ve şu¨ku¨r kavramlarıyla ilişkilendirir.

Gazzâlî'nin kavramları lafızların sınırları içerisinde değil, taşıdıkları mânalar ve farklı durumlarda kazandıkları hu¨ku¨mler u¨zerinden değerlendiren analitik yaklaşımı eseri farklı bir noktaya taşır. Genelgeçer hu¨ku¨mler vermek yerine her meseleyi kendi şartları içerisinde ele alan Gazzâlî, böylece sabır ve şu¨ku¨r arasındaki ilişkinin tek yönlu¨ bir u¨stu¨nlu¨k sıralamasına indirgenemeyeceğini ortaya koyar. "Nimet" ve "imtihan" kavramları etrafında yoğunlaşan tahlillerle de eserin du¨şu¨nsel çerçevesini daha da genişletir. Gazzâlî'nin nimetin mahiyetine ve Allah'ın varlıkları yaratmasındaki hikmetlere ilişkin açıklamaları, sabır ve şu¨ku¨r bahsini bireysel ahlâkın sınırlarının ötesine taşıyarak insan, âlem ve ilâhî hikmet arasındaki ilişkinin incelendiği kapsamlı bir du¨şu¨nce alanına dönu¨ştu¨ru¨r.